و بسائط طعوم هشت است : تيزى و تلخى و شورى و ترشى و زفتى و كيدايى و چربى و شيرينى . زيرا كه جسمى كه حامل طعم است ، يا لطيف است يا كثيف يا معتدل . و فاعل در اين هر سه يا حارّ است يا بارد و يا معتدل . از فعل حارّ در لطيف حدوث تيزى است ؛ و در كثيف حدوث تلخى است ؛ و در معتدل حدوث شورى است . و از فعل بارد در لطيف حدوث ترشى است ؛ و در كثيف حدوث زفتى است ؛ و در معتدل حدوث كيدايى است . و زفتى و كيدايى متقاربند . و ليكن كيدايى ظاهر زبان را قبض مىكند ؛ و زفتى قابض ظاهر و باطن زبان است . و از فعل معتدل در لطيف حدوث چربى است ؛ و در كثيف حدوث شيرينى است ؛ و در معتدل حدوث تفّاهت غير بسيطه است ؛ و هى التى يكون من اختلاط الطعوم بحيث لا يحسّ بواحد . و طعوم مركّب بىشمار است . و گرم‌ترين مزه‌ها تيزى است ، بعد آن تلخى ، بعد آن شورى . و سردترين مزه‌ها زفتى است ، بعد آن كيدايى « 1 » ، بعد آن ترشى . و برودت ترشى اگرچه اندك است و ليكن تبريد او بسيار است ؛ لشدّة غوصه للطافته . و روا باشد كه در جسمى دو طعم يا بيشتر از آن جمع شود ، چنان كه شيرينى و تيزى در عسل مطبوخ ، و تيزى و كيدايى « 2 » و تلخى در باذنجان . فصل چهارم در بيان مشمومات بدان كه روايح را اسامى نيست مگر از جهت موافقت ، چنان كه رايحهء طيبه ، يا از جهت مخالفت چنان كه رايحهء منتنه « 3 » ، يا به اشتقاق از طعم چنان كه رايحهء حلوه و رايحهء حامضه ، يا به اضافت [ به موضوع ] چنان كه رايحهء مشك . « 4 »

--> ( 1 ) . اصل : كيرايى . ( 2 ) . اصل : كيرايى . ( 3 ) . نتن بدبوى ، گنده ، عفن . فرهنگ فارسى ، دكتر محمد معين ، ج 4 ، ص 4672 . ( 4 ) . ر . ك . المباحث المشرقية ، ج 1 ، ص 311 .